Суманак - ёдгори фарҳанги куҳани тоҷикон

“Наврӯз ин ҷашни некӣ бар бадӣ аст. Накӯкориро мепазирад. Бахшидани гуноҳҳоро мепазирад. Чунин ҷашн дар дунё камназир аст”

Эмомалӣ Раҳмон

Дар фарҳанги мардуми тоҷик анъанаҳое ҳастанд, ки аз умқи таърих сарчашма гирифта, то имрӯз зинда ва пойдор мондаанд. Яке аз чунин суннатҳои арзишманд ва дерина омода кардани суманак мебошад. Ин таъоми анъанавӣ, ки бештар дар арафа ва рӯзҳои ҷашни Наврӯзи оламафрӯз пухта мешавад, ки ҳамчун як рамзи фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва маънавии мардуми тоҷик ба шумор меравад.
Суманак аз гандуми сабзкардашуда омода мешавад. Сабзидани гандум рамзи эҳёи табиат ва оғози давраи нави зиндагӣ аст. Аз ҳамин ҷиҳат, суманак бо фарорасии баҳор ва Наврӯз иртиботи амиқ дорад. Мардуми тоҷик аз қадим бовар доштанд, ки пухтани суманак бо нияти нек баракату фаровонӣ меорад ва соли навро бо хушбахтӣ оғоз мекунад.
Яке аз ҷиҳатҳои ҷолиби ин анъана он аст, ки суманак одатан ба таври дастаҷамъона омода карда мешавад. Занону духтарон гирди дег ҷамъ омада, шаб то саҳар суманакро меҷӯшонанд. Дар ин миён сурудҳои мардумӣ садо медиҳанд, суҳбатҳои самимӣ сурат мегиранд ва фазои гарму дӯстона ба вуҷуд меояд. Машҳуртарин таронаи суманак чунин аст:

Суманак дар ҷӯш, мо кафча занем,
Дигарон дар хоб, мо дафча занем...

Ин анъана нишон медиҳад, ки суманак танҳо як таом нест, балки рамзи ҳамдилӣ, дӯстӣ ва ҳамкории мардум мебошад. Пухтани он одамонро ба ҳам наздик мекунад ва ҳисси ҳамбастагӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва фарҳангиро тақвият мебахшад.
Имрӯз, дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйирёбии тарзи зиндагӣ, нигоҳ доштани чунин суннатҳои қадима аҳамияти махсус дорад. Суманак ҳамчун як ҷузъи муҳими фарҳанги миллӣ моро ба решаҳои таърихии худ мепайвандад ва хотиррасон мекунад, ки мероси ниёгон бояд ҳифз ва ба наслҳои оянда интиқол дода шавад.
Ҳамин тавр, суманак на танҳо ширинии баҳорӣ, балки ёдгори зиндаи фарҳанги куҳани тоҷикон аст, ки дар худ рамзи эҳёи табиат, баракат, дӯстӣ ва пайванди наслҳоро таҷассум мекунад. То даме ки деги суманак дар арафаи Наврӯз ба ҷӯш меояд, рӯҳи фарҳанги куҳани тоҷикон низ зинда хоҳад монд.
Суманак таърихи чандинҳазорсола дошта, он бо тамаддуни кишоварзии мардуми ориёинажод робитаи зич дорад. Дар сарчашмаҳои таърихӣ ва осори адабӣ, аз ҷумла дар навиштаҳои мутафаккирони классик, ишораҳо ба суннатҳои баҳорӣ ва ғизоҳои маросимӣ дида мешаванд. Баъзе муҳаққиқон бар онанд, ки суманак ҳатто дар замони пеш аз ислом ҳамчун рамзи ҳосилхезӣ ва фаровонӣ истифода мешуд.
Аз ҷиҳати маънавӣ, суманак дорои фалсафаи амиқ аст. Раванди тайёр кардани он аз сабзонидани гандум то соатҳои тӯлонии ҷӯшонидан рамзи сабр, меҳнат ва умед мебошад. Ин раванд ба инсон мефаҳмонад, ки барои ба даст овардани неъмат ва баракат, заҳмат кашидан ва интизорӣ бурдан лозим аст.
Ҷолиби диққат аст, ки суманак на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар дигар кишварҳои форсизабон, ба мисли Эрон ва Афғонистон низ бо номҳои гуногун, аз ҷумла “саману” ё “суманак”, омода карда мешавад. Ин ҳолат аз ягонагии фарҳангӣ ва решаҳои муштараки таърихии ин халқҳо шаҳодат медиҳад.
Аз нигоҳи тиббӣ низ суманак манфиатҳои зиёд дорад. Он аз маҳсулоти табиӣ омода шуда, дорои витаминҳо ва моддаҳои ғизоии муҳим ва муфид мебошад. Гандуми сабзкардашуда манбаи энергия буда, барои қувват бахшидан ба организм, махсусан пас аз зимистони тӯлонӣ, хеле муфид аст. Аз ин рӯ, суманак на танҳо ғизои рамзӣ, балки ғизои солим низ ба ҳисоб меравад.
Дар фарҳанги мардумӣ ҳатто расму оинҳои махсус вобаста ба суманак вуҷуд доранд. Масалан, дар баъзе минтақаҳо ба дег сангчаҳо меандозанд ва бовар доранд, ки ҳар касе сангчаи худро дар коса пайдо кунад, орзуяш амалӣ мешавад. Ин гуна боварҳо ба анъана ранги афсонавӣ ва ҷолиб мебахшанд.
Инчунин, суманак ҳамчун воситаи тарбиявӣ низ хизмат мекунад. Ҷавонон дар ҷараёни омодасозии он аз калонсолон анъанаҳо, эҳтиром ба якдигар ва аҳамияти ҳамкориро меомӯзанд. Бо ин роҳ, на танҳо як таом, балки як мактаби зиндагӣ аз насл ба насл мегузарад.
Дар шароити муосир, эҳёи ин суннатҳо аҳамияти бештар пайдо кардааст. Баргузории ҷашнҳои Наврӯз бо омодасозии суманак дар сатҳи давлатӣ ва ҷамъиятӣ ба таҳкими ҳувияти миллӣ мусоидат мекунад. Он ба ҷавонон ёдрас мекунад, ки новобаста аз пешрафти технологӣ, решаҳои фарҳангии худро фаромӯш накунанд.
Хулоса, суманак на танҳо як анъанаи таомпазӣ аст, балки як падидаи фарҳангии чандинҳазорсола аст, ки таърих, фалсафа, маънавият ва зиндагии иҷтимоии мардуми тоҷикро дар худ таҷассум мекунад. Нигоҳдорӣ ва густариши ин мероси гаронбаҳо вазифаи ҳар як фарди ҷомеа мебошад, зеро маҳз тавассути чунин суннатҳо миллат худро мешиносад ва дар арсаи ҷаҳон муаррифӣ мекунад. Наврӯз эҳсоси умед, эҳё ва зиндагии навро дар дилҳо бедор месозад. Ин суннати қадима собит месозад, ки арзишҳои воқеии миллӣ маҳз дар ҳамдилӣ, меҳру муҳаббати инсонӣ ва эҳтиром ба мероси ниёгон нуҳуфтаанд.

Ҷашни Наврӯз муборак ҳамватанони азиз!

Муаллими кафедраи мурофиаи ҷиноятӣ
Академияи ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон
лейтенанти калони милитсия Саидзода Т.Ш.