Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ

Дар асри XХI инсоният ба марҳилаи сифати нави рушди тамаддун ворид гардидааст, ки онро метавон асри дониш, технология ва тафаккури илмӣ номид. Дар чунин шароит нақши илм, бахусус фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ, на танҳо ҳамчун соҳаи маърифат, балки ҳамчун нерӯи асосии пешбарандаи иқтисодиёт, технология ва амнияти миллӣ ба таври бесобиқа афзоиш ёфтааст. Маҳз бо дарки ҳамин воқеият дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ташаббуси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон солҳои 2020 – 2040 «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ» эълон гардид. Ин иқдом хусусияти стратегӣ дошта ба ояндаи илмии миллат нигаронида шудааст.
Агар ба сохтори илмҳои муосир назар андозем, равшан мегардад, ки математика на танҳо як фан, балки пояи методологии тамоми илмҳои дақиқ мебошад. Физика, информатика, иқтисодиёт, муҳандисӣ ва ҳатто биологияи муосир бе истифодаи усулҳои математикӣ амалан ғайриимконанд.
Консепсияҳои муҳим, аз қабили моделсозӣ, оптимизатсия, таҳлили додаҳо ва алгоритмсозӣ ҳама реша дар математика доранд.
Масалан, рушди зеҳни сунъӣ (AI) бидуни назарияи эҳтимолият, алгебраи хаттӣ, таҳлили функсионалӣ ва оптимизатсия ғайриимкон аст.
Алгоритмҳои омӯзиши мошинӣ (machine Iearninq) дар асоси ҳалли масъалаҳои экстремалӣ ва кам кардани функсияҳои хатогӣ сохта мешаванд, ки ин ҳама бевосита ба математика иртибот доранд. Аз ин рӯ, рушди математика дар асл рушди тамоми экосистемаи илм ва технология мебошад.
Яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои омӯзиши фанҳои дақик ташаккули тафаккури мантикӣ ва таҳлилӣ мебошад. Математика инсонро меомӯзонад, ки чӣ гуна масъалаҳоро ба қисмҳо ҷудо намояд, робитаҳои сабабӯ натиҷаро дарк кунад ва қарорҳои асоснок қабул намояд. Ин қобилиятҳо на танҳо дар илм, балки дар идоракунӣ, иқтисодиёт ва ҳаёти ҳаррӯза аҳамияти калидӣ доранд.
Таҳқиқотҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки кишварҳое, ки дар онҳо сатҳи саводнокии математикӣ баланд аст, одатан дорои иқтисоди устувор ва сатҳи баланди инноватсия мебошанд. Ин робита тасодуфӣ нест; маҳз математика қобилияти фикронии системавиро ташаккул медиҳад.
Давлатҳое, ки тавони баланди донишҳои илмӣ ва технологияро доранд, дар ин рақобат пешсаф мебошанд. Дар чунин шароит, Тоҷикистон низ барои нигоҳ доштани мавқеи худ ва ворид шудан ба фазои ҷаҳонии илмӣ ба рушди фанҳои дақиқ такия намудааст.
Эълони «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ» на танҳо як барномаи таълимӣ, балки як модели рушди миллӣ мебошад, ки дар он илм ҳамчун сармояи асосӣ баррасӣ мегардад. Ин барнома ба се самти калидӣ такя мекунад: тақвияти заминаи таълимӣ (мактабҳо, озмоишгоҳҳо, технологияҳо), омодасозии кадрҳои баландихтисос, ташаккули фарҳанги илмӣ дар ҷомеа.
Яке аз самтҳои муҳим дар рушди фанҳои дақиқ ин истифодаи моделсозии математикӣ мебошад. Имрӯз қариб ҳамаи равандҳои иқтисодӣ, экологӣ ва технологӣтавассути моделҳои математикӣ таҳлил ва пешгӯи мешаванд.
Масалан, дар иқтисодиёт моделҳои дифференсиалӣ барои пешгӯии рушди бозор истифода мешаванд, дар энергетика моделҳои оптимизатсионӣ барои тақсимоти самараноки захираҳо муҳиманд, дар экология бошад, моделҳои стохастикӣ барои таҳлилӣ тағйирёбии иқлим истифода мешаванд. Ин ҳама нишон медиҳад, ки математика аз як фанни назариявӣ ба абзори амалииидоракунии ҷомеа табдил ёфтааст.
Озмуни ҷумҳуриявии «Илм – фурӯғи маърифат» яке аз механизмҳои муассири татбиқи «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ» мебошад. Ин озмун на натанҳо рақобат, балки як муҳити илмӣ эҷод мекунад, ки дар он истеъдодҳо кашф ва рушд меёбанд.
Таҷриба нишон медиҳад, ки иштирок дар чунин озмунҳо шавқи хонандагонро ба математика ва илм зиёд мекунад, малакаҳои таҳлилӣ ва эҷодиро рушд медиҳад ва замина барои фаъолияти илмии оянда фароҳам меорад.
Яке аз ҳадафҳои стратегии Тоҷикистон ин гузариш ба иқтисоди саноатӣ мебошад. Аммо саноати муосир бидуни математика вуҷуд дошта наметавонад. Аз тарҳрезии корхонаҳо то идоракунии равандҳои истеҳсолӣ ҳама ба ҳисобу китоб ва моделсозӣ такя мекунанд. Муҳандисони муосир бояд, методҳои ҳисоббарории ададиро донанд, бо алгоритмҳо кор карда тавонанд, системаҳоро оптимизатсия кунанд. Ҳамин тавр, рушди математика бевосита ба рушди саноат ва иқтисоди миллӣ таъсир мерасонад.
Чолишҳо ва роҳҳои ҳалли онҳо, бо вуҷуди пешравиҳо як қатор мушкилот низ вуҷуд доранд, ки баъзеи онҳо ин норасоии омӯзгорони баландихтисоси математика, камбуди захираҳои таълимии муосир, фарқият дар сатҳи таълим байни шаҳр ва деҳот мебошад. Ҳалли ин масъалаҳо тавассути рақамикунонии маориф, платформаҳои онлайн, ҳамкориҳои байналмилалӣ имконпазир мебошад.
Агар «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ» ба таври комил амалӣ гардад, метавон интизор буд, ки Тоҷикистон дорои олимони ихтирокору навовар ва муҳандисони татбиқкунандаи илм дар амалия мегардад, сатҳи таҳилмӣқиқоти илмӣ боло меравад, кишвар ба маркази илмии минтақавӣ табдил меёбад. Махсусан дар соҳаҳои зерин пешрафт эҳтимол аст, технологияҳои иттилоотӣ, энергетика, криптография ва амнияти иттилоотӣ (ки бевосита ба назарияи ададҳо такя мекунад), таҳлили додаҳо (data science) ва ғайра.
Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ на танҳо як барномаи давлатӣ, балки як марҳилаи таърихии гузариш ба ҷомеаи аз нигоҳи илм пешрафта мебошад. Дар маркази ин раванд математика ҳамчун забони универсалии илм, абзори таҳлил ва пояи тамоми технологияҳои муосир маҳсуб меёбад.
Дар ҷаҳоне, ки бо суръати баланд илму техника ва технология рушд меёбад, танҳо миллате муваффақ мешавад, ки ба илм такя кунад. Аз ин рӯ, рушди математика ва фанҳои дақиқ барои Тоҷикистон на танҳо интихоби дуруст, балки зарурати таърихист.
Ғафлатзода С.Ғ., Давронзода С.Ҷ.,Ҷалилзода З. - омӯзгорони кафедраи фанҳои муҳандисӣ-техникии факултети №3 Академияи ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон