ҶОИЗАИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР СОҲАИ ОБ ҲАМЧУН МЕХАНИЗМИ НАВИ ДИПЛОМАТИЯИ ОБ ВА ҲАМКОРИИ ҶАҲОНӢ

Саидзода З.А.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ об аз доираи як захираи табиӣ берун рафта, ба масъалаи амният, рушди устувор, саломатии аҳолӣ, энергетика, кишоварзӣ, адолати иҷтимоӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ табдил ёфтааст. Агар дар гузашта об бештар ҳамчун неъмати табиат ё омили иқтисодӣ фаҳмида мешуд, имрӯз он яке аз нишондиҳандаҳои асосии устувории давлатҳо ва низоми байналмилалӣ ба ҳисоб меравад. Буҳрони об дар асри XXI танҳо мушкили техникии таъмини аҳолӣ бо оби нӯшокӣ нест; он масъалаи сохтории тамаддуни муосир мебошад.

Тибқи маълумоти Барномаи муштараки мониторинги Созмони ҷаҳонии тандурустӣ ва ЮНИСЕФ, то соли 2024 дар ҷаҳон ҳанӯз миллиардҳо нафар ба хизматрасонии бехатари об, санитария ва гигиена дастрасии кофӣ надоранд. Ҳисоботи ҷаҳонии оби СММ барои соли 2026 низ масъалаи баробарии ҳуқуқу имкониятҳо дар дастрасӣ ба обро яке аз самтҳои марказии сиёсати ҷаҳонии об медонад. Ин вазъият нишон медиҳад, ки об танҳо масъалаи табиат нест, балки масъалаи адолат, ҳуқуқ, саломатӣ ва рушди инсон мебошад.

Дар чунин вазъ таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об аҳаммияти махсуси илмӣ ва сиёсӣ дорад. Тибқи Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июни соли 2026, №1184, Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об таъсис дода шудааст. Ин санад дар сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нашр гардида, ҳамчун идомаи ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон дар соҳаи об муаррифӣ шудааст.

Аз ин лиҳоз аҳаммияти масъала дар он аст, ки Тоҷикистон дар тӯли солҳои истиқлолият тавонист обро аз мавзӯи маҳдуди минтақавӣ ба масъалаи сатҳи ҷаҳонӣ табдил диҳад. Ташаббусҳои пайдарпайи Тоҷикистон дар доираи СММ нишон медиҳанд, ки кишвар дар масъалаи об на танҳо мавқеи географӣ, балки мавқеи консептуалӣ ва дипломатӣ пайдо кардааст.

Қайд кардан ба маврид аст, ки таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об дар асоси Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июни соли 2026, №1184 сурат гирифтааст. Дар тавзеҳоти расмӣ таъкид мешавад, ки ин иқдом идомаи мантиқии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи об мебошад.

Ин ҷоиза дар заминаи як силсила ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон дар СММ маънои васеъро пайдо кардааст. Аз ҷумла, Соли байналмилалии оби тоза, 2003, бо қатъномаи Маҷмаи умумии СММ A/RES/55/196 эълон гардид. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт, 2005–2015» бо қатъномаи A/RES/58/217 пазируфта шуд. Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об, 2013, бо қатъномаи A/RES/65/154 эълон гардид. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, 2018–2028» бо қатъномаи A/RES/71/222 тасдиқ шуд. Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо, 2025, бошад, бо қатъномаи A/RES/77/158 қабул гардид.

Аз ин рӯ, ҷоизаи мазкурро бояд натиҷаи марҳилавии дипломатияи обии Тоҷикистон фаҳмид. Тоҷикистон дар ин раванд аз кишваре, ки масъалаи обро пешниҳод мекунад, ба кишваре табдил меёбад, ки барои эътироф, баҳогузорӣ ва роҳнамоии амалҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи об низ ниҳод таъсис медиҳад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми муносибатҳои байналмилалии муосир мавқеи хоси обӣ дорад. Мавқеи ҷуғрофии кишвар, мавҷудияти пиряхҳо, ташаккули қисми муҳими захираҳои обии минтақа ва таҷрибаи дипломатии Тоҷикистон сабаб гардиданд, ки масъалаи об ба яке аз самтҳои асосии сиёсати хориҷии кишвар табдил ёбад.

Яке аз дастовардҳои муҳим дар ин самт ҳамраисии Тоҷикистон ва Подшоҳии Нидерландия дар Конференсияи оби СММ-2023 мебошад. Тибқи маводи расмии СММ, Water Action Agenda яке аз натиҷаҳои асосии Конференсияи оби СММ-2023 буда, маҷмӯи уҳдадориҳои ихтиёрии давлатҳо ва ҷонибҳои манфиатдорро барои суръат бахшидан ба иҷрои ҳадафҳои марбут ба об фаро мегирад. СММ низ Тоҷикистон ва Нидерландияро ҳамчун ҳамраисони конференсия нишон медиҳад.

Дар баробари ин, Раванди оби Душанбе ба платформаи муҳими байналмилалӣ табдил ёфтааст. Конференсияи сеюми сатҳи баланд дар доираи ин раванд соли 2024 дар Душанбе баргузор шуда, тибқи тавсифи расмии он, ин конференсия аз силсилаи ҳамоишҳои дусолаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ҳамкории СММ барои дастгирии иҷрои Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, 2018–2028» мебошад. Инчунин қайд кардан ба мавридаст, ки Конференсияи чоруми сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи об рӯзҳои 25–28 майи соли 2026 дар Душанбе бо иштироки ҳамаи шахсони масъули кишвар ва мутахассисону намояндагони давлатҳои хориҷӣ дар сатҳи баланд бо муваффақият баргузор гардид.

Дар ҳамин замина Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад ҳамчун идомаи ниҳодии Раванди оби Душанбе баррасӣ шавад. Агар конференсияҳо майдони муколама бошанд, ҷоиза метавонад майдони эътироф, ҳавасмандсозӣ ва густариши таҷрибаҳои беҳтарин мегардад.

Ба ҳамагон маълумаст, ки буҳрони ҷаҳонии об имрӯз бо чанд омил алоқаманд аст: афзоиши аҳолӣ, тағйирёбии иқлим, ифлосшавии манбаъҳои об, истифодаи ғайрисамараноки об дар кишоварзӣ, коҳиши пиряхҳо, зиёдшавии хушксолӣ ва заъфи ҳамкории фаромарзӣ.

Ҳисоботи WHO/UNICEF барои солҳои 2000–2024 нишон медиҳад, ки дар баробари пешрафтҳо, нобаробарӣ дар дастрасӣ ба об, санитария ва гигиена боқӣ мемонад. Ҳисоботи ҷаҳонии оби СММ-2026, ки аз ҷониби UNESCO ва UN-Water таҳия шудааст, масъалаи обро бо баробарии ҳуқуқу имкониятҳо, аз ҷумла иштироки занон ва гурӯҳҳои осебпазир дар идоракунии об мепайвандад.

Ҳамин тавр, бояд қайд намоем, ки дар замони ҳозира тағйирёбии иқлим масъалаи обро боз ҳам мураккаб мегардонад. Боби 8-и Ҳисоботи шашуми IPCC ба тағйирёбии гардиши об бахшида шуда, нишон медиҳад, ки гармшавии иқлим ба боришоти шадид, хушксолӣ, тағйири ҷараёнҳои обӣ ва зиёдшавии ҳодисаҳои экстремалӣ таъсир мерасонад.

Дар чунин шароит ҷоизаи Тоҷикистон метавонад ба ташвиқи таҳқиқот, технология, идоракунии оқилона ва ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи об мусоидат кунад. Ҷоиза на танҳо ба ғолибон эътибор медиҳад, балки ба самтҳои афзалиятноки илм ва сиёсат ишора менамояд. Ба ибораи дигар, ҷоиза метавонад паём диҳад, ки дар асри XXI шахс ё муассисае, ки обро ҳифз мекунад, на танҳо муҳандис ё эколог, балки ҳомии ояндаи инсоният аст.

Яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи сиёсати обии Тоҷикистон пайвастани масъалаи об бо масъалаи пиряхҳо мебошад. Маҷмаи умумии СММ бо қатъномаи A/RES/77/158 соли 2025-ро Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон намуда, аз соли 2025 санаи 21 мартро ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо муқаррар кардааст.

Пиряхҳо дар низоми гидрологии минтақаҳои кӯҳистон нақши ҳаётӣ доранд. Онҳо манбаи танзими ҷараёни дарёҳо, таъмини оби кишоварзӣ, энергетика ва экосистемаҳо мебошанд. Коҳиши пиряхҳо на танҳо масъалаи экологӣ, балки масъалаи амнияти иқтисодӣ ва иҷтимоии минтақаҳо мебошад.

Аз ин рӯ, Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад бахши махсуси «ҳифзи пиряхҳо ва криосфера» дошта бошад. Ин самт бо ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар бораи Соли ҳифзи пиряхҳо ва Даҳсолаи илмҳои криосфера мувофиқат мекунад. Вазифаи чунин бахш метавонад қадрдонии таҳқиқоти пиряхшиносӣ, мониторинги иқлимӣ, технологияҳои пешгӯии хавфи обхезӣ ва сиёсати мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим бошад.

Дар назарияи муносибатҳои байналмилалӣ қудрати давлат танҳо бо омилҳои ҳарбӣ ё иқтисодӣ муайян намешавад. Қудрати нарм аз қобилияти давлат барои ҷалб, эътимодсозӣ, меъёрсозӣ ва таъсиргузорӣ тавассути арзишҳо, ташаббусҳо ва институтҳо иборат аст.

Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад яке аз воситаи муҳимтарини қудрати нарми Тоҷикистон гардад. Он имкон медиҳад, ки кишвар дар сатҳи байналмилалӣ давлати ташаббускор, меъёрсоз ва ҳамоҳангсози ҳамкории обӣ шинохта мешавад.

Ин ҷоиза метавонад Тоҷикистонро дар чанд самт тақвият диҳад:

дар сатҳи илмӣ: ҷалби муҳаққиқони байналмилалӣ ба масъалаҳои об, пиряхҳо ва иқлим;

дар сатҳи дипломатӣ: таҳкими ҳамкории минтақавӣ ва фаромарзӣ;

дар сатҳи иҷтимоӣ: дастгирии ташаббусҳои марбут ба дастрасии аҳолӣ ба оби тоза;

дар сатҳи экологӣ: пешбурди ҳифзи пиряхҳо, дарёҳо ва экосистемаҳои обӣ;

дар сатҳи фарҳангӣ: ташаккули муносибати масъулиятнок ба об ҳамчун арзиши умумии инсонӣ.

Дар ҷаҳон якчанд ҷоизаи маъруфи байналмилалӣ дар соҳаи об вуҷуд дорад. Масалан, Stockholm Water Prize аз соли 1991 ҳар сол барои дастовардҳои барҷаста дар соҳаи об супорида мешавад ва яке аз ҷоизаҳои бонуфузи байналмилалӣ дониста мешавад.

Ҳамчунин Lee Kuan Yew Water Prize дар доираи Singapore International Water Week ба шахсон ё ташкилотҳое дода мешавад, ки дар ҳалли мушкилоти ҷаҳонии об тавассути технология, сиёсат ё барномаҳои амалӣ саҳми назаррас доранд.

Ҳамзамон қайд кардан зарураст, ки Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад аз ин ҷоизаҳо бо як хусусияти муҳим фарқ кунад: он метавонад илм, дипломатия, пиряхшиносӣ, ҳамкории фаромарзӣ ва адолати иҷтимоиро дар як низоми арзёбӣ муттаҳид намояд. Агар баъзе ҷоизаҳои ҷаҳонӣ бештар ба навоварии технологӣ ё дастовардҳои илмӣ таваҷҷуҳ кунанд, ҷоизаи Тоҷикистон метавонад ба паҳлуи сиёсӣ-дипломатӣ ва фарҳанги ҳамкории обӣ бештар аҳамият диҳад.

Инчунин, таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки об аз рӯйи табиати худ сарҳади сиёсиро намешиносад. Дарёҳо, ҳавзаҳои обӣ ва обҳои зеризаминӣ аксар вақт қаламрави чанд давлатро фаро мегиранд. Аз ин рӯ, идоракунии об бе ҳамкорӣ имконнопазир аст.

Аз ин нуқтаи назар, ҷоизаи Тоҷикистон метавонад ташаббусҳоеро қадрдонӣ кунад, ки ба эътимодсозӣ, мубодилаи маълумот, идоракунии муштараки ҳавзаҳо, пешгирии низоъ ва таҳкими сулҳи минтақавӣ мусоидат мекунанд. Дар чунин ҳолат ҷоиза на танҳо ҷоизаи об, балки ҷоизаи сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкории оқилона хоҳад буд.

Дар солҳои охир дар адабиёти илмӣ ва сиёсӣ мафҳуми «иқтисоди нави об» густариш ёфтааст. Ҳисоботи Global Commission on the Economics of Water пешниҳод мекунад, ки гардиши гидрологӣ бояд ҳамчун неъмати умумии ҷаҳонӣ фаҳмида шавад, зеро об бо иқлим, гуногунии биологӣ, амнияти озуқаворӣ ва рушди иқтисодӣ пайванди мустақим дорад.

Дар ин замина Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад ба ташвиқи лоиҳаҳое равона гардад, ки арзиши иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва экологиро ҳамзамон ба назар мегиранд. Барои мисол, технологияҳои сарфаи об дар кишоварзӣ, тозакунии обҳои ифлос, истифодаи маълумоти рақамӣ дар идоракунии захираҳои обӣ, мониторинги пиряхҳо ва моделсозии хавфҳои иқлимӣ метавонанд самтҳои афзалиятноки ҷоиза бошанд.

Барои он ки Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об ба ҷоизаи воқеан бонуфузи ҷаҳонӣ табдил ёбад, чанд талаботи муҳим бояд ба назар гирифта шавад:

Якум, шаффофияти низоми пешбарӣ ва интихоби ғолибон. Меъёрҳои интихоби номзадҳо бояд дақиқ, кушода ва барои ҷомеаи илмӣ дастрас бошанд.

Дуввум, ҳайати байналмилалии ҳакамон. Ба комиссия бояд олимон, дипломатҳо, намояндагони созмонҳои байналмилалӣ, мутахассисони гидрология, иқлимшиносӣ, пиряхшиносӣ ва идоракунии об ҷалб гарданд.

Сеюм, таъсиси бахшҳои мушаххаси ҷоиза. Пешниҳод мешавад, ки ҷоиза дар чунин бахшҳо супорида шавад:

таҳқиқоти илмӣ дар соҳаи об;

дипломатияи об ва ҳамкории фаромарзӣ;

ҳифзи пиряхҳо ва криосфера;

технологияҳои сарфакоронаи об;

дастрасии иҷтимоӣ ба об ва санитария;

саҳми ҷавонон ва занон дар идоракунии об;

инноватсияҳои рақамӣ дар мониторинги захираҳои обӣ.

Чаҳорум, пайваст намудани ҷоиза бо Раванди оби Душанбе. Супоридани ҷоиза дар ҳошияи конфронсҳои сатҳи баланди Душанбе метавонад нуфузи онро боло барад.

Панҷум, нашри ҳисоботи илмии ҷоиза. Ҳар давраи ҷоиза бояд бо гузориши илмӣ ҳамроҳ бошад, ки дар он таҷрибаҳои беҳтарин, натиҷаҳои таҳқиқот ва тавсияҳои сиёсӣ пешниҳод шаванд.

Дар маҷмуъ, бо итминон метавон иброз дошт, ки Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об падидаи муҳими сиёсӣ, илмӣ ва дипломатӣ мебошад. Он дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон дар СММ ба вуҷуд омада, метавонад марҳилаи нави институтикунонии дипломатияи обии кишварро ифода намояд.

Таҳлили вазъи мавҷуда имкон медиҳад, хулоса барорем, ки ҷоизаи мазкур дорои чанд аҳамияти асосӣ мебошад. Аввалан, он нуфузи байналмилалии Тоҷикистонро дар масъалаҳои об таҳким медиҳад. Дуввум, илм, дипломатия, технология ва адолати иҷтимоиро дар як майдони арзёбӣ муттаҳид месозад. Сеюм, ба Раванди оби Душанбе мазмуни нави амалӣ ва институтсионалӣ мебахшад. Чаҳорум, масъалаи пиряхҳо ва криосфераро ба маркази таваҷҷуҳи сиёсати ҷаҳонии об ворид мекунад. Панҷум, фарҳанги нави масъулияти инсонӣ ва байналмилалиро нисбат ба об ташаккул медиҳад.

Ҳамин тариқ, Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи обро метавон на танҳо мукофоти давлатӣ, балки механизми нави меъёрсозии ҷаҳонӣ дар соҳаи об арзёбӣ намуд. Дар шароите ки об ба яке аз масъалаҳои сарнавиштсози инсоният табдил ёфтааст, Тоҷикистон бо таъсиси чунин ҷоиза паёми равшан медиҳад: ояндаи об ояндаи сулҳ, илм, адолат ва ҳамкории башарист.

---