Суманак ҳамчун — рамзи баҳор ва Наврӯз

Наврӯз яке аз қадимтарин ҷашнҳои мардумони форсизабон ва халқҳои Осиёи Марказӣ мебошад. Ин ҷашн рамзи эҳёи табиат, оғози соли нав ва навшавии зиндагӣ аст. Дар ин айём мардум расму ойинҳои гуногунро иҷро мекунанд, ки яке аз муҳимтаринашон тайёр кардани суманак мебошад. Суманак хӯроки анъанавӣ буда, дар байни тоҷикон, эрониён, афғонҳо ва дигар халқҳо маъруф аст.
Суманак на танҳо як навъи ғизо, балки рамзи фаровонӣ, некуаҳволӣ ва баракат дар зиндагии мардум мебошад. Одатан суманакро дар рӯзҳои наздик ба Наврӯз тайёр мекунанд ва ин раванд бо суруд, рақсу хурсандӣ ва ҳамкории занон баргузор мегардад.
Суманак яке аз хӯрокҳои қадимӣ ва анъанавии халқҳои Осиёи Марказӣ ва минтақаи форсизабон мебошад. Таърихи пайдоиши суманак ба замонҳои хеле қадим бармегардад ва бо ҷашни баҳории Наврӯз робитаи зич дорад. Ин хӯрок аз гандуми сабзида тайёр карда мешавад ва рамзи эҳёи табиат, фаровонӣ ва зиндагии нав ба ҳисоб меравад.
Муҳаққиқон бар он ақидаанд, ки суманак ҳанӯз дар давраҳои пеш аз пайдоиши динҳои бузург ба вуҷуд омадааст. Дар замонҳои қадим мардум гандумро ҳамчун рамзи ҳаёт ва фаровонӣ медонистанд. Сабзидани гандум дар фасли баҳор нишонаи эҳёи табиат ва оғози давраи нави зиндагӣ ҳисоб мешуд.
Аз ҳамин сабаб одамон аз гандуми сабзида ғизоҳои гуногун тайёр мекарданд. Бо мурури замон яке аз чунин ғизоҳо суманак гардид, ки тадриҷан ба як анъанаи фарҳангӣ табдил ёфт.
Дар байни мардум ривоятҳои гуногун дар бораи пайдоиши суманак мавҷуданд. Яке аз ривоятҳои маъруф чунин аст:
Гуфта мешавад, ки дар замонҳои қадим як модар бо чанд фарзанди гурусна зиндагӣ мекард. Ӯ дигар ғизо надошт ва танҳо каме гандум пайдо кард. Модар гандумро дар об тар карда, баъд онро сабзонд. Сипас сабзаҳоро майда карда, бо орд омехта намуда, дар дег ҷӯшонд. Ҳангоми пухтан хӯрок ба таври аҷиб ширин шуд. Ин ғизо фарзандони ӯро сер кард ва баъдтар мардум онро ҳамчун хӯроки махсуси баҳорӣ қабул карданд.
Бо гузашти вақт суманак дар байни халқҳои гуногуни минтақа паҳн шуд. Дар ҳар кишвар он бо номи каме фарқкунанда маълум аст. Масалан, дар Тоҷикистон ва Афғонистон онро саманак ё суманак мегӯянд, дар Ӯзбекистон сумалак, ва дар Эрон саману.
Ҳамаи ин навъҳо аз як анъанаи қадим сарчашма мегиранд ва бо ҷашни Наврӯз алоқаманд мебошанд. Дар ҳамаи ин кишварҳо суманак ҳамчун рамзи баракат, фаровонӣ ва шодии зиндагӣ ҳисобида мешавад.
Суманак дар фарҳанги тоҷикон ҷойгоҳи махсус дорад. Ин хӯроки анъанавӣ на танҳо як навъи ғизо, балки рамзи шодӣ, фаровонӣ ва ҳамбастагии мардум ба ҳисоб меравад. Омода кардани суманак яке аз муҳимтарин расму ойинҳои ҷашни Наврӯз мебошад ва дар бисёр минтақаҳои Тоҷикистон то имрӯз бо эҳтироми зиёд баргузор мегардад.
Дар фарҳанги тоҷикон гандум аз қадимулайём рамзи ҳаёт ва фаровонӣ ҳисоб мешуд. Аз ҳамин сабаб суманак, ки аз гандуми сабзида тайёр карда мешавад, нишонаи баракат ва серҳосилӣ дониста мешавад. Мардум бовар доранд, ки пухтани суманак дар арафаи Наврӯз ба хонадон бахту саодат ва некуаҳволӣ меорад.
Маросими тайёр кардани суманак одатан ба як ҷашни хурди мардумӣ табдил меёбад. Дар ин маросим бештар занон ва духтарон иштирок мекунанд. Онҳо шомгоҳон ҷамъ шуда, деги калонро болои оташ мегузоранд ва то саҳар суманакро меҷӯшонанд.
Ҳангоми пухтани суманак иштирокчиён пайваста онро бо кафча омехта мекунанд, то ки насӯзад. Дар ин раванд онҳо суруд мехонанд, рақсу бозӣ мекунанд ва орзуҳои нек мекунанд. Ин анъана фазои дӯстӣ ва шодиро ба вуҷуд меорад.
Дар вақти пухтани суманак суруди машҳури мардумӣ хонда мешавад:
Суманак дар ҷӯш, мо кафча занем,
Дигарон дар хоб, мо дафча занем.
Ин суруд рамзи шодмонӣ, меҳнат ва ҳамкории занон мебошад. Он аз насл ба насл гузашта, то имрӯз нигоҳ дошта шудааст.
Яке аз хусусиятҳои муҳими суманак дар фарҳанги тоҷикон он аст, ки ин маросим мардумро ба ҳам меорад. Ҳамсояҳо, хешу табор ва дӯстону шиносон ҷамъ мешаванд ва дар тайёр кардани суманак иштирок мекунанд.
Баъд аз тайёр шудани суманак онро ба ҳама тақсим мекунанд. Ин амал нишонаи саховатмандӣ ва дӯстӣ мебошад. Бо ин роҳ мардум шодии ҷашни Наврӯзро бо дигарон низ шарик месозанд.
Суманакпазӣ барои тарбияи насли ҷавон низ аҳамияти калон дорад. Ҷавонон дар ин маросим бо фарҳанг ва анъанаҳои миллӣ шинос мешаванд. Онҳо меомӯзанд, ки эҳтироми анъанаҳои гузашта ва ҳамкорӣ бо дигарон то чӣ андоза муҳим аст.
Тарзи тайёр кардани суманак
Суманак яке аз хӯрокҳои анъанавии тоҷикон мебошад, ки асосан дар арафаи ҷашни Наврӯз тайёр карда мешавад. Пухтани суманак раванди тӯлонӣ ва меҳнатталаб аст, аммо ин маросим бо суруд, шодмонӣ ва ҳамкории мардум мегузарад.
Тайёр кардани суманак раванди дароз ва пурзаҳмат мебошад. Барои он одатан гандум, орд ва об истифода мешавад.
Қадамҳои асосии тайёр кардани суманак чунинанд:
Сабзонидани гандум
Аввал гандумро мешӯянд ва дар об тар мекунанд. Баъд онро дар табақ ё латта паҳн карда, дар ҷои гарм мегузоранд, то ки сабзад. Пас аз чанд рӯз гандум сабза мекунад.
Гирифтани шираи сабза
Сабзаҳои гандумро майда карда, бо об омехта мекунанд. Сипас онро фишурда, шираи ширин мегиранд.
Омехтани шира бо орд
Шираи гирифташударо бо орд омехта карда, ба дег мерезанд.
Ҷӯшонидани суманак
Дегро ба оташ мегузоранд ва онро соатҳои зиёд меҷӯшонанд. Дар ин вақт занон суманакро пайваста омехта мекунанд, то ки насӯзад.
Гузоштани сангчаҳо
Дар баъзе ҷойҳо ба дег чанд сангчаи тоза меандозанд. Ин кор барои он аст, ки суманак насӯзад. Баъзан бовар доранд, ки ёфтани сангча дар коса нишонаи бахт аст.

Арзиши ғизоии суманак
Суманак ғизои хеле фоиданок мебошад. Азбаски он аз гандуми сабзида тайёр мешавад, дар таркиби он моддаҳои ғизоии зиёд мавҷуданд.
Дар суманак чунин моддаҳо ҳастанд:
• витаминҳо
• минералҳо
• карбогидратҳо
• моддаҳои нерӯбахш
Ин хӯрок ба организми инсон қувва мебахшад ва барои саломатӣ муфид аст.
Суманак ва ҷашни Наврӯз
Наврӯз бе суманак тасаввур кардан душвор аст. Дар бисёр минтақаҳои Тоҷикистон дар арафаи Наврӯз мардум суманак мепазанд. Онро ба ҳамсояҳо, хешу табор ва дӯстону шиносон тақсим мекунанд.
Суманак яке аз рамзҳои асосии ҷашни Наврӯз ба ҳисоб меравад. Ин хӯроки анъанавӣ дар байни тоҷикон ва дигар халқҳои минтақа ҳамчун нишонаи фаровонӣ, баракат ва оғози зиндагии нав маъруф аст. Тайёр кардани суманак дар арафаи Наврӯз яке аз расму ойинҳои қадимӣ мебошад, ки то имрӯз боқӣ мондааст.
Наврӯз ҷашни эҳёи табиат ва оғози фасли баҳор мебошад. Дар ҳамин айём замин зинда мешавад, дарахтон сабз мекунанд ва кишоварзӣ оғоз меёбад. Суманак, ки аз гандуми сабзида тайёр карда мешавад, рамзи ҳамин эҳёи табиат ва ҳаёти нав мебошад.
Гандум дар фарҳанги мардум рамзи фаровонӣ ва зиндагӣ аст. Аз ҳамин сабаб суманак ҳамчун нишонаи некуаҳволӣ ва баракат дар хонадон дониста мешавад.
Дар рӯзҳои наздик ба Наврӯз мардум барои пухтани суманак ҷамъ мешаванд. Одатан занон ва духтарон дар ин маросим фаъолона иштирок мекунанд. Онҳо шабона гирди деги суманак ҷамъ шуда, онро то саҳар меҷӯшонанд.
Дар вақти пухтани суманак сурудҳои махсус хонда мешаванд ва фазои шодӣ ба вуҷуд меояд. Машҳуртарин суруди суманак чунин аст:
Суманак дар ҷӯш, мо кафча занем, Дигарон дар хоб, мо дафча занем.
Ин суруд нишон медиҳад, ки маросими суманакпазӣ на танҳо кори ошпазӣ, балки як ҷашни хурди фарҳангӣ мебошад.
Пас аз тайёр шудани суманак онро ба косаҳо мерезанд ва ба хешу табор, ҳамсояҳо ва дӯстону шиносон тақсим мекунанд. Ин амал рамзи саховатмандӣ ва дӯстӣ мебошад.
Бо ин роҳ мардум шодии ҷашни Наврӯзро бо дигарон шарик мекунанд ва робитаҳои иҷтимоиро мустаҳкам месозанд.
Суманак рамзи:
• фаровонӣ
• дӯстӣ
• меҳрубонӣ
• ҳамбастагии мардум мебошад.
Дар баъзе маҳалҳо маросими суманакпазӣ ба як чорабинии бузурги фарҳангӣ табдил меёбад, ки дар он мардум ҷамъ шуда, суруд мехонанд ва рақсу бозӣ мекунанд.
Суманак дар дигар кишварҳо
Суманак танҳо дар Тоҷикистон маъмул нест. Дар кишварҳои дигар низ ин хӯрок бо номҳои гуногун тайёр карда мешавад.
Масалан:
• дар Эрон — саману
• дар Афғонистон — саманак
• дар Ӯзбекистон — сумалак
Ҳамаи ин навъҳо аз гандуми сабзида тайёр мешаванд ва бо ҷашни Наврӯз алоқаманд мебошанд.
Суманак дар ҷомеа аҳамияти бузург дорад. Маросими суманакпазӣ мардумро ба ҳам меорад. Дар ин маросим ҳамсояҳо, дӯстону наздикон иштирок мекунанд.
Ин раванд ба:
• мустаҳкам шудани дӯстӣ
• эҳтироми анъанаҳо
• тарбияи насли ҷавон мусоидат мекунад.

Хулоса

Суманак яке аз рамзҳои муҳимтарини Наврӯз ва фарҳанги тоҷикон мебошад. Тайёр кардани он на танҳо як кори ошпазӣ, балки як анъанаи қадимаи фарҳангӣ мебошад. Ин маросим мардумро ба ҳам меорад ва ҳисси дӯстӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва шодиро зиёд мекунад.
Имрӯз ҳам суманак дар байни мардум хеле дӯстдошта аст ва ҳар сол дар арафаи Наврӯз тайёр карда мешавад. Нигоҳ доштани ин анъана барои ҳифзи фарҳанги миллӣ ва мероси ниёгон аҳамияти калон дорад.

Иҷрокунанда:
Кафедраи ташкили тактикаи
ФОҶ факултети №6, Академияи
ВКД Ҷумҳурии Тоҷикистон